از سناباد تا مشهد الرضا(ع)

از سناباد تا مشهد الرضا(ع)

در اواخر قرن دوم ه.ق در محل مشهد کنونی دهکده‌ای به نام سناباد وجود داشت که از توابع نوغان بزرگترین شهر ولایت توس به شمار می‌آمد. این آبادی نیز مانند دیگر قراء دارای قنات، قلعه یا محلی برای سکونت اهالی در مظهر قنات به نام سناباد بوده است. سرآب یعنی محل ظهور قنات سناباد مکانی بود که مردم مشهد از آن‌جا آب بر می‌داشته‌اند. در نزدیکی آن باغ وسیع و کاخ باشکوهی مشتمل بر تالارهای وسیع و گنبدی متعلق به حمید بن قحطبه واقع بوده که قنات از آن عبور می‌نمود تا این که پس از شهادت حضرت رضا(ع)، پیکر مطهر آن امام همام را در آب قنات سناباد غسل دادند و آن آب متبرک گردید.

بدین ترتیب سناباد که تا آن زمان دهکده‌ای بیش نبود به دلیل وجود مضجع شریف حضرت رضا(ع) مورد توجه قرار گرفت و رو به آبادانی گذاشت و گسترش یافت. در حدود نیمه قرن سوم هجری علاقه‌مندان آل علی و مجاوران حرم مطهر به تدریج خانه‌هایی در اطراف حرم ساختند.

بنا به نوشته مقدسی در قرن چهارم هجری پیرامون بقعه رضویه خانه‌های مسکونی وجود داشت که دژ مستحکمی نیز از آن محافظت می‌نمود. سپس «عضدالدین فرامرز علی» دیوار محافظی به سال 515ق برای ساکنان شهر بنیان کرد.

به سال 618ق تولی خان به شهر حمله برد و اساس و قنادیل روضه منوره را غارت کرد. در عهد حکومت سربداران مشهد معمور گردید و بسیاری از عمارات تابعه حرم تجدید بنا و به آن افزوده شد. پس از حمله میرانشاه به طوس باقی‌مانده مردم به مشهدالرضا پناه آورده و در آنجا متوطن گردیدند که این امر به رونق و آبادانی شهر افزود. بعدها به امر شاهرخ دومین حصار بر پیرامون شهر کشیده شد و نزدیکی هرات به عنوان پایتخت به مشهد سبب عمران و آبادانی آن گردید که در زمره این اقدامات باید به احداث بازار این شهر و بنیان مسجد جامع گوهرشاد اشاره نمود. شهر مشهد بین سال‌های 997 تا 1006ق در تصرف ازبکان بود. در دوران زمامداری شاه عباس اول رونق شهر مشهد رو به فزونی نهاد. در اواخر دوره صفویه مشهد مورد تاخت و تاز افغان‌ها قرار گرفت. اما نادرشاه افشار آن‌ها را سرکوب کرد. مشهد در فاصله قتل نادر و ظهور قاجاریه (اوایل قرن سیزدهم هجری) دچار انحطاط بود و از جمعیت آن کاسته شد. با این همه تاخت و تاز ترکمانان به این ناحیه ادامه داشت.