انگشتر و زینت‌آلات فیروزه و عقیق

فیروزه تراشی و عقیق تراشی در استان خراسان رضوی از اهمیت و جایگاه والايی برخوردار بوده و زینت‌آلات ساخته شده با نگین این سنگ‌ها امروزه در زمره سوغاتی است که زايرین و مسافران شهر مشهد به تیمن و تبرک به شهرهای خود می‌برند. کهن‌ترین سنگ فیروزه در یک کاوش باستان‌شناسی در نیشابور کشف گردید که قدمت آن 5500 سال قبل برآورد گردید. این امر نشان می‌دهد سنگ فیروزه هزاران سال پیش مورد استفاده جوامع قدیم بوده است. محصولات فیروزه بر طبق کیفیت و رنگ نام‌های مختلفی دارد که مرغوب‌ترین آن‌ها دارای رنگ آبی روشن است. از این سنگ انواع گردنبند، انگشتر و... ساخته و به بازار عرضه می‌شود. قدمت تراش روی عقیق نیز به سه هزار سال پیش می‌رسد که پس از برش سنگ آن را تراش داده و سپس جلا می‌دهند. انواع عقیق عبارتند از ایرانی، عینی و هندی.

پرچم‌های مذهبی

تولید پرچم‌های مذهبی از جمله هنرهایی است که به دلیل وجود مضجع پاک و مطهر حضرت رضا(ع) در مشهد دارای اهمیت فراوانی است. با این وصف این‌گونه پرچم‌ها به عنوان سوغاتی متبرک توسط زائرین، هیات‌های مذهبی استان‌ها و شهرهای دیگر و کشورهای مسلمان نظیر عربستان، کویت، هندوستان و پاکستان خریداری می‌شود تا در ایام سوگواری و دیگر مراسم مذهبی از آن استفاده شود. پرچم‌های مذهبی بر روی پارچه جیر به رنگ‌های سبز و سیاه تولید شده و دارای انواع بزرگ دو چوبه، باریک و تابلویی است که نوع متوسط آن به سفره صلوات معروف می‌باشد. نحوه دوخت آن نیز به روش قلاب‌دوزی و توپری است که عبارات مذهبی بر روی آن ایجاد می‌شود. نوع دیگر تولید پرچم‌های مذهبی زری‌دوزی حروف بریده شده و نوع چاپی مخصوص مساجد است.

جام چهل کلید

امروزه در فروشگاه‌ها و اماکنی که انواع سوغات مشهد عرضه می‌شود. جام‌هایی طلايی رنگ به چشم می‌خورد که بر روی هم چیده شده و در بازار بنا به شکل ظاهری آن به جام چهل کلید معروف است. گویا این جام پس از روی کار آمدن خاندان صفوی برای فال و طالع‌بینی مورد استفاده غیب‌گویان و فال‌گیران قرار می‌گرفت. بر لبه باریک جام، سوراخ ریزی وجود داشت که چهل قطعه کوچک و باریک مستطیل شکل برنجی، منقش به عبارات بسم الله الرحمن الرحیم در بندی به صورت کلاف در این سوراخ قرار می‌گرفت. لبه سطح خارجی جام با نام چهارده معصوم(ع) به خط ثلث به صورت هشت کتیبه مجزا از یکدیگر نقش بسته بود و هشت دایره آن‌ها را از یکدیگر جدا می‌کرد. زمینه خارجی ظرف با اعداد و حروف سحرآمیز نقش گردیده و در نقطه دیگر آن دعای نادعلی ایجاد شده بود. بنابر اقوال این جام برای گشایش کار، بخت‌گشايی و چله بریدن نوزاد کاربرد دارد. نماد دست بعدها به این جام اضافه شده است.

ادویه هفت قلم

از جمله مواردی که زائرین به عنوان سوغات از بازارهای مشهد مقدس به شهرهای خود، نوعی از ادویه موسوم به «هفت قلم» می‌باشد که بیشتر در آبگوشت، خورشت و دیگر غذاهای ایرانی استفاده می‌شود. این ادویه مخلوطی است از دارچین، سماق، گلپر، زنجفیل، فلفل سیاه، فلفل قرمز، زردچوبه که در مراکز عرضه آن به طرز زیبايی به رنگ‌های مختلف در کنار هم دیده می‌شود. از انواع دیگر آن می‌توان به ادویه پلويی و ادویه هجده رنگ اشاره نمود.

عبای روحانی و نمازی

دوخت عبای روحانی و نمازی به دلیل جایگاه مذهبی شهر مشهد سبب گردیده زائرین برای تهیه این تولیدات به عنوان سوغات به مراکز عرضه آن در بازار رضا مراجعه نمایند. پارچه‌هایی که از آن‌ها عبا تولید می‌شود جنس شامی، نجفی، بهبهانی، نايینی و... است که به رنگ‌های قهوه‌ای سیر و روشن، کرم، نباتی، طوسی و سدری روشن دوخته می‌‌شود و مشتریان آن را نیز زائرین خارجی از کشورهای عربی تشکیل می‌دهد .عبای نمازی به صورت یک تکه و عبای روحانی با دو تکه دوخته می‌شود.

خلعت آخرت

این‌گونه سوغات بیشتر در اماکن مذهبی، عتبات عالیات و جایگاه‌های خاص عرضه می‌شود، شهر مشهد نیز با وجود حرم مطهر حضرت رضا(ع) از این امر مستثنا نبوده و فروشگاه‌های سوغات این پوشش را با دو طرح مردانه و زنانه به زائرین، مسافران و مجاوران ارايه می‌نمایند. بر روی خلعت با آب زعفران دعای جوشن کبیر کامل، زیارت عاشورا، دعای چهل مؤمن، دعای نور، دعای دوازده امام و چهار قل نوشته شده است.

زعفران و زرشک

زعفران از ارزشمندترین محصولات کشاورزی ایران است که امروزه کشت آن عمدتاً در مناطق مرکزی و جنوبی خراسان متمرکز شده است. کشور ما از نظر میزان تولید زعفران در جهان مقام اول را دارا می باشد . این گیاه از خانواده زنبقی ها بوده و گلهای آن به رنگ بنفش و کلاله‌ای به رنگ قرمز تند و قیفی شکل است. این کلاله سه شاخه رنگین دارای رایحه‌ای دل‌انگیز بوده و مصارف خوراکی،‌ دارویی و رنگی دارد. مزارع زعفران مناظر بدیعی را برای گردشگران پیش رو قرار دارد. بنابراین یکی از اصلی‌ترین سوغات‌های شهر مشهد به شمار می‌رود که گردشگران و زائرین از بازارهای شهر آن را تهیه می‌کنند. معمولاً خرید زعفران همراه با زرشک صورت می‌گیرد. امروزه زعفران به صورت سرگل (ریز)، پوشال نگین (درشت) و با ریشه عرضه می‌شود. زرشک نیز انواعی دارد که مهمترین آنها اناری و پفکی (مجلسی) است.

انواع خشکبار

خشکبارها از جمله تنقلاتی می‌باشد که از دیر زمان در فرهنگ و ذائقه ایرانی وجود داشته و از ارزش غذايی فراوانی نیز برخوردار است. پیش از این به دلیل این که شرایط نگهداری بهداشتی مانند امروز برای میوه‌ها و... وجود نداشته، میوه‌ها را به روش‌های مختلف خشک نموده و دانه‌های آن‌ها را نیز نگهداری می‌نمودند. در روش خشکبارسازی آب میوه تبخیر گردیده و قند و دیگر مواد مغذی آن همچنان حفظ می‌شود به این ترتیب بخشی از تنوع سوغات شهر مشهد به خشکبار اختصاص یافته که می‌توان از آلو بخاراع، آلوچه، لواشک، برگه هلو، انجیر خشک، توت خشک، نخود و کشمش و انواع تخمه نام برد.

سجاده، جانماز، مهر و تسبیح

فروشگاه‌هایی که عرضه‌کننده این نوع تولیدات می‌باشند انواع مختلفی از سجاده‌ها و جانمازهای گران قیمت و ارزان قیمت را با نقش‌های مختلف در معرض دید زائرین قرار داده‌اند که بیشتر جنس آن‌ها ترمه و مخمل کاشان گلدوزی شده است. مهرها نیز در اندازه‌ها و شکل‌های مختلف تولید شده و در بسته‌بندی‌های متنوع ارايه می‌گردد. تسبیح نیز انواع مختلفی دارد که با جنس عقیق، شاه مقصود، دلربا، فیروزه، ام‌البنین و کهربا عرضه می‌شود.

نقل، نبات، سوهان

نبات محصولی است که از بلورهای شیره قند با روش‌های خاصی به دست می‌آید و در دو نوع شاخه و کاسه‌‌ای به بازار عرضه می‌شود. نقل نیز بنا به سلایق مختلف در انواع گردويی، بادام زمینی، بادام درختی، گلاب، ‌گشنیزی و زعفرانی تولید می‌شود. شکلات زنجفیلی نیز در میان سوغات مشهد خواهان بسیاری دارد. در کنار این گونه شیرینی‌جات، کاک رضوی به عنوان سوغات مخصوص شهر مشهد نیز از جایگاه ویژه‌ای برخوردار است.

عطریات

استفاده از رایحه در دین اسلام توصیه شده و از پیامبر اکرم(ص) در این‌باره روایات و احادیثی باقی‌مانده است. زائرین پیش از مشرف شدن به حرم مطهر حضرت رضا(ع) از این‌گونه عطریات استفاده می‌کنند. فروشگاه‌ها و مغازه‌هایی که این نوع فرآورده را عرضه می‌‌نمایند، با چیدمان بسیار زیبای ویترین‌ها در رنگ‌های مختلف، عطرهایی با رایحه‌های گوناگون از گل سنجد، کبری، گل مریم، گل نرگس، بهار نارنج، الهام‌بخش، زعفران، گل یخ، یاس سفید ارايه می‌نمایند. عطر حرم، عطر گل محمدی و یاس از بهترین عطریات مذهبی به شمار می رود.